Johann August Just (1750 – 1791) - Uit Six Divertissemens
W.A. Mozart - Sieben Variationen ueber “Willem van Nassau” Amsterdam 1766 KV 25
C.F. Ruppe - Wilhelmus van Nassau, varie pour le clavecin ou pianoforte avec l'accompagnement d'un violon (Leiden 179x)
C.A. Fodor - Sonate pour le pianoforte accompagne d'un violon op.17 ca. 1805
W.A. Mozart (1756 - 1791) - Sonate in e KV 304 (1778)
L. van Beethoven (1770-1827) - Sonate in F op. 24 (Frühlings-Sonate)
Onlangs werden er 6 divertimenti gevonden van de Nederlandse componist Johann August Just. Johann Just, die leefde van 1750 tot 1791, werkte aan het hof van Willem V en gaf pianoles aan prinses Wilhelmina. Behalve veel pianowerken voor de prinses schreef hij onder andere 3 opera's, een aantal orkestwerken, pianoconcerten en kamermuziek. De divertimenti die vanavond vermoedelijk voor het eerst sinds meer dan 200 jaar weer zullen klinken, zijn opgedragen aan Wilhelmina's hofdame Cornelia van Ayva. Ze zijn geschreven voor piano met begeleiding van een viool.
In deze tijd was het heel gebruikelijk dat de prinses of ook in de gegoede burgerij de dame des huizes aan het klavier begeleid werd door een violist die aan haar zijde zat en van haar partituur mee las. Tegenwoordig zijn we erg verrast door het feit dat de pianopartij in deze stukken zo'n hoofdrol heeft. In later tijden werd immers de violist de belangrijkste; de virtuoos die door een paar akkoorden begeleid werd door de piano. Het genre was zo populair dat er zelfs advertenties bewaard zijn gebleven waarin gevraagd werd naar bediendes, die ook “de viool ter hand konden nemen”! Sommige klaviersonates konden ook naar keuze begeleid worden door een cello. Zo zat de dame dus met aan haar rechterzijde een violist en aan haar linker kant een cellist. Voor de cello bestaat vaak geen aparte partij. Die las gewoon gezellig naast haar van haar partituur de bas noten mee.
De begeleide klaviersonates worden vrijwel nooit uitgevoerd, maar zijn een heel interessant genre. Lange tijd zijn ze wellicht niet begrepen omdat zowel de musici als het publiek gewend waren vooral te luisteren naar de vioolpartij. Zo vormden ook bijvoorbeeld de vroege vioolsonates van Mozart lange tijd een probleem voor musici. Hij noemde ze zelf geen “Vioolsonates” maar “Sonaten fur Klavier und Violine”. De eerste sonates zijn nog echt geschreven als begeleide klaviersonate, maar langzamerhand wordt de partij van de viool steeds interessanter. In de Sonate in e die vanavond op het programma staat zijn beide partijen gelijkwaardig.
Ook de Fantasiesonate van C.P.E. Bach, “Fur Klavier und Violine” is een begeleide klaviersonate. Er is een uitgeschreven vioolpartij, maar Bach schreef ook een versie van het stuk zonder viool en die verschilt maar weinig. Bach gaf het de bijnaam “Empfindungen”. Het is een heel bijzonder stuk met een intens droevig begin en een dansante zeer vrolijk einde. Bach neemt de luisteraar mee op een soort gevoelsreis. De vioolpartij vult de piano nu eens aan, dan weer is zij ondersteunend, becommentariërend en een enkele keer neemt zij het initiatief. Een totaal andere manier van luisteren en spelen.
Bataille
De Grande Bataille werd gevonden in het Koninklijk Huisarchief en het is zeer annemelijk dat de prinses en Cornelia bij de uitvoering aanwezig waren. Of het speciaal voor de koninlijke familie geschreven werd, of dat de familie het gewoon een leuk stuk vond en het daarom kocht of kreeg is niet bekend. Ook niet wie het stuk schreef. Misschien was het Just? Gezien de stijl zou het kunnen.
Het stuk beeld een veldslag uit, de luisteraar hoort donderende kanonnen, het jammeren van de gewonden, rollend vuur en trompetgeschal. Het publiek was dol op dit soort stukken in de tijd van Willem V. Zo dol zelfs dat pianobouwers aan het begin van de 19e eeuw piano's gingen bouwen waarop aparte pedalen zaten die een trom konden doen slaan, (voor de kanonnen) en schellen doen rinkelen. De schellen waren bovendien erg geschikt voor het spelen van Turkse muziek, een andere grote mode in die tijd. Componisten hadden via de Turkse legers kennis gemaakt met Turkse muziek en vonden dit heel exotisch. Mozarts bekende Turkse Mars is hier een goed voorbeeld van en ook in deze Bataille zit een stukje Turkse mars.